{"id":252,"date":"2011-08-29T10:29:14","date_gmt":"2011-08-29T10:29:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.orlidom.pl\/?p=252"},"modified":"2013-08-10T10:30:35","modified_gmt":"2013-08-10T10:30:35","slug":"trojlisc-i-przepaski","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/orli-dom\/trojlisc-i-przepaski\/252","title":{"rendered":"Tr\u00f3jli\u015b\u0107 i przepaski"},"content":{"rendered":"

Bior\u0105c si\u0119 za drugi element kontrowersyjny, pierwszym by\u0142a korona, czyli tr\u00f3jli\u015b\u0107, zacznijmy jednak od… przepasek, na skrzyd\u0142ach Or\u0142a Bia\u0142ego, jako \u017ce to element nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zany z owym tr\u00f3jli\u015bciem.<\/p>\n

Tr\u00f3jli\u015b\u0107 czy koniczyna<\/span><\/p>\n

Zacznijmy od definicji:<\/p>\n

Trefoil<\/a> (from Latin trifolium, „three-leaved plant”, French tr\u00e8fle, German Dreiblatt and Dreiblattbogen) is a graphic form composed of the outline of three overlapping rings used in architecture and Christian symbolism. The term is also applied to other symbols of three-fold shape.<\/p>\n

Tr\u00f3jli\u015b\u0107 <\/a>– motyw dekoracyjny cz\u0119sty w sztuce gotyckiej, wyst\u0119puj\u0105cy w maswerkach (ob. Maswerk). Plecionk\u0119 o kszta\u0142cie zbli\u017conym do t. ( t r i q u e t r a ) spotyka si\u0119 w sztuce roma\u0144skiej; jest to zapewne mistyczny symbol Tr\u00f3jcy \u015bw.<\/p>\n

Maswerk<\/a> \u2013 dekoracyjny, geometryczny wz\u00f3r architektoniczny odkuty z kamienia lub zrobiony z cegie\u0142, u\u017cywany do wype\u0142nienia g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci gotyckiego okna, prze\u017arocza, rozety, itp. Wyst\u0119puje tak\u017ce jako dekoracja \u015bcian, mur\u00f3w, wimperg, blend. Taki element jest nazywany \u015blepym maswerkiem.
\nPierwszy maswerk pojawi\u0142 si\u0119 w kaplicach katedry Notre Dame w Reims, maswerk geometryczny (ok. 1230). Z czasem stawa\u0142y si\u0119 coraz bardziej a\u017curowe, a elementy geometryczne w nich zastosowane coraz bardziej skomplikowane. Pocz\u0105tkowo by\u0142a to kombinacja k\u00f3\u0142, sze\u015bcioli\u015bci, \u0142uk\u00f3w ostrych. W gotyku dojrza\u0142ym i p\u00f3\u017anym zacz\u0119to stosowa\u0107 motyw rybiego p\u0119cherza oraz cztero- i tr\u00f3jli\u015bcia.<\/p>\n

Mamy wi\u0119c jasno\u015b\u0107 co do kszta\u0142tu o tyle \u017ce tak koniczyn\u0119\u00a0 – okr\u0105g\u0142e p\u0142atki, jak i tr\u00f3jli\u015b\u0107 – pod\u0142u\u017cne li\u015bcie, mo\u017cna wykre\u015bli\u0107 w ten sam spos\u00f3b, co pokazuje na rysunku wykre\u015blania maswerku Michaela Hotzapfel.<\/a> Z racji tej r\u00f3\u017cnej formy elementu dla piastowskich or\u0142\u00f3w b\u0119d\u0119 u\u017cywa\u0142 okre\u015blenia „koniczyna” za\u015b dla or\u0142a drugiej i trzeciej RP „tr\u00f3jli\u015b\u0107”.<\/p>\n

Przepaski na skrzyd\u0142ach.<\/span><\/p>\n

Przepaski, bo cho\u0107 okre\u015bla si\u0119 to w liczbie pojedynczej , to jednak s\u0105 one dwie, po jednej na ka\u017cdym skrzydle. Trudno bowiem przyj\u0105\u0107 \u017ce przepaska jest przepleciona za tu\u0142owiem Or\u0142a, jest to nielogiczne.<\/p>\n

Pierwsze, uznawane przez historyk\u00f3w, przedstawienie Or\u0142a Bia\u0142ego koronowanego pojawia si\u0119 na piecz\u0119ci Przemys\u0142a II z roku 1290.<\/p>\n

\"orze\u0142

orze\u0142 na piecz\u0119ci Przemys\u0142a II z 1290 r. - fragment<\/p><\/div>\n

Orze\u0142 o kszta\u0142tach \u015bl\u0105skich, koronowany, ma na szyi p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyc co badacze odczytuj\u0105 jako\u00a0 manifestacj\u0119 polityczn\u0105\u00a0 praw do \u015al\u0105ska. Pomieszczenie tego p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca jest nieco inne ni\u017c\u00a0 u \u015bl\u0105skiego or\u0142a gdzie po\u0142o\u017cony jest na piersi.<\/p>\n

Na kolejnej piecz\u0119ci Przemys\u0142a II, majestatycznej,<\/p>\n

\"Orze\u0142

Orze\u0142 z piecz\u0119ci majestatycznej Przemys\u0142a II, 1295 r. - fragment<\/p><\/div>\n

orze\u0142 ma ju\u017c na skrzyd\u0142ach\u00a0 dwie przepaski rozszerzaj\u0105ce si\u0119 ku zewn\u0105trz , i tylko przepaski, element niepodobny w kszta\u0142cie do wcze\u015bniejszego p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca, ale i nie s\u0105 one podobne w kszta\u0142cie do przepasek innych orlich gode\u0142. Mo\u017cemy zatem m\u00f3wi\u0107 raczej o elemencie ozdobnym. Inna sprawa \u017ce z przyjemno\u015bci\u0105 zerkn\u0105\u0142bym na orygina\u0142, bo cho\u0107 dysponuj\u0119 kilkoma fotkami to jako\u015b tych przepasek nijak dopatrze\u0107 nie mog\u0119, raczej fryz z pi\u00f3r widz\u0119 ni\u017c z\u0142ot\u0105 przepask\u0119. Ciekawe te\u017c \u017ce barw\u0119 przypisano na zasadzie – bo u Probusa na polichromii pono\u0107 barwy bia\u0142a, czerwona i z\u0142oto s\u0105, te\u017c chyba si\u0119 wybior\u0119 sprawdzi\u0107.\u00a0 Alfred Znamierowski w swojej ksi\u0105\u017cce „Stworzony do chwa\u0142y” co do owej przepaski\/przepasek podaje prostsze, ale te\u017c i zupe\u0142nie niewiarygodne wyt\u0142umaczenie pojawienia si\u0119 owego elementu:<\/p>\n

„W XIII i XIV w. przepaska i pier\u015bcie\u0144 [chodzi o pier\u015bcie\u0144 z\u0142oty na ogonie – dop. m\u00f3j<\/em>] wykonywane najcz\u0119\u015bciej ze z\u0142otej blachy, s\u0142u\u017cy\u0142y do umocowania or\u0142a na tarczy.”<\/p>\n

Nie mam niestety dost\u0119pu do a\u017c takiego zasobu przedstawie\u0144 naszego god\u0142a, by twierdzi\u0107 \u017ce to nieprawda. By\u0107 mo\u017ce istnieje jaki\u015b zabytek takie mocowanie posiadaj\u0105cy, ale raczej uzna\u0142bym to za efekt – jest przepaska , mo\u017cna j\u0105 u\u017cy\u0107 jako mocowanie, a nie zamys\u0142 – przepaska jest do mocowania.<\/p>\n

Koniczyna w herbie
\n<\/span><\/p>\n

Koniczyna pojawia si\u0119, jako zako\u0144czenie przepasek, ju\u017c w kolejnych prezentacjach herbu Polski, zgodnie zreszt\u0105 z duchem \u015bredniowiecznej stylizacji i zdobie\u0144 (maswerk) a tak\u017ce ich symbolicznej wymowy, jednocze\u015bnie jednak nast\u0119puje zmiana wygl\u0105du przepasek i przybieraj\u0105 one form\u0119 p\u00f3\u0142kolist\u0105, a nawet \u0142aman\u0105 pod k\u0105tem, oddalaj\u0105c si\u0119 od brzegu skrzyd\u0142a.<\/p>\n

\"z

z piecz\u0119ci W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka<\/p><\/div>\n

\"nagrobek

nagrobek W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y na Wawelu, 1434r<\/p><\/div>\n

\"z

z herbarza Stemmata Polonica,1540r<\/p><\/div>\n

\"herby<\/a>

herby Kr\u00f3lestwa i Prus Kr\u00f3lewskich<\/p><\/div>\n

Takie po\u0142\u0105czenie, przepaski + koniczyny na ich ko\u0144cach, mamy a\u017c do momentu rezygnacji z obu element\u00f3w w wieku XV. Co ciekawe i warte odnotowania tak zmiany wygl\u0105du przepasek jak i ich zanikanie nast\u0119puje w miar\u0119 „podnoszenia si\u0119 skrzyde\u0142” or\u0142a – pocz\u0105tkowo pionowo w d\u00f3\u0142 ustawione lotki, spi\u0119te opaskami, zaczynaj\u0105 si\u0119 podnosi\u0107 i zmierza\u0107 ku u\u0142o\u017ceniu promienistemu.<\/p>\n

\"orze\u0142

orze\u0142 na piecz\u0119ci Kazimierza Wielkiego 1335 r - fragment<\/p><\/div>\n

Na piecz\u0119ci wyst\u0119puje co prawda u\u0142o\u017cenie pi\u00f3r w form\u0119 opaski a tak\u017ce tr\u00f3jli\u015b\u0107, ale obie te formy s\u0105 rozdzielnie traktowane, spe\u0142niaj\u0105c rol\u0119 ca\u0142kowicie ozdobn\u0105. Napisa\u0142em tr\u00f3jli\u015b\u0107, bo nie jest to ju\u017c forma koniczyny. O r\u00f3\u017cnicy tr\u00f3jli\u015b\u0107 czy koniczyna pisz\u0119 nieco dalej.<\/p>\n

Mam jednak wra\u017cenie, \u017ce owe przepaski, w sensie symbolicznym, mia\u0142y jakie\u015b znaczenie. Zauwa\u017cmy bowiem \u017ce w okresie pocz\u0105tk\u00f3w heraldyki kszta\u0142t or\u0142\u00f3w jest oparty na jednym wzorcu i r\u00f3\u017cni je w\u0142a\u015bciwie tylko barwa. Mamy jednak dwa wyj\u0105tki: 1. Orze\u0142 \u015bl\u0105skich piast\u00f3w z p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cycem, 2. orze\u0142 cesarski, kt\u00f3ry nie ma ani przepasek, ani p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca. Patrz\u0105c na pojawianie si\u0119 tych gode\u0142 \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107 te\u017c niew\u0105tpliw\u0105 korelacj\u0119 odcesarsk\u0105. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119c pierwszy znany nam orze\u0142 Przemys\u0142a II z piecz\u0119ci majestatycznej mia\u0142. je\u015bli mia\u0142,\u00a0 ow\u0105 przepask\u0119 ze wzgl\u0119du na swego rodzaju manifestacj\u0119 polityczn\u0105, w celu uspokojenia cesarstwa, jednocze\u015bnie jej odwrotna w kszta\u0142cie forma pozwala\u0142a na traktowanie tego elementu w kategoriach ozdoby. Ow\u0105 ozdobno\u015b\u0107 traktowania elementu\u00a0 pokazuj\u0105 or\u0142y kolejnych polskich w\u0142adc\u00f3w, gdzie przepaski zmieniaj\u0105 sw\u00f3j\u00a0 kszta\u0142t, a tak\u017ce zyskuj\u0105 koniczyny na swych ko\u0144cach. Jakby dla podkre\u015blenia roli ozdobnej.<\/p>\n

Pojawia si\u0119 i jednocze\u015bnie nast\u0119puje zmiana wygl\u0105du przepaski. Takie po\u0142\u0105czenie, przepaski + koniczyny na ich ko\u0144cach, mamy a\u017c do momentu rezygnacji z obu element\u00f3w. Co ciekawe i warte odnotowania nast\u0119puje to w miar\u0119 „podnoszenia si\u0119 skrzyde\u0142” or\u0142a – pocz\u0105tkowo pionowo w d\u00f3\u0142 ustawione lotki zaczynaj\u0105 si\u0119 podnosi\u0107 i zmierza\u0107 ku u\u0142o\u017ceniu promienistemu.<\/p>\n

Tr\u00f3jli\u015b\u0107 w herbie wsp\u00f3\u0142czesnym
\n<\/span><\/p>\n

Poza kszta\u0142tem korony, drugim elementem kontrowersyjnym w aktualnym herbie RP\u00a0 jest tr\u00f3jli\u015b\u0107 na ko\u0144cach przepaski umieszczonej na skrzyd\u0142ach. Z. Kami\u0144ski projektuj\u0105c or\u0142a II RP i jednocze\u015bnie nawi\u0105zuj\u0105c do historycznych przedstawie\u0144 mia\u0142 dziwny problem z zako\u0144czeniem owych przepasek.<\/p>\n

\"Orze\u0142

Orze\u0142 wz\u00f3r 1927 r. - fragment<\/p><\/div>\n

\"Orze\u0142

Orze\u0142 na piecz\u0119ci RP wz\u00f3r 1927 r. - fragment<\/p><\/div>\n

Z kilku wersji jakie si\u0119 zachowa\u0142y wynika \u017ce uparcie optowa\u0142 za rozet\u0105, zbli\u017con\u0105 do gwiazdek oficerskich, cho\u0107 taka forma pi\u0119cioramienna nie wyst\u0119puje na \u017cadnym ze znanych wizerunk\u00f3w polskiego or\u0142a. Trudno uwierzy\u0107 by architekt nie zna\u0142 maswerk\u00f3w i nie przeprowadzi\u0142 studi\u00f3w historycznych or\u0142a. Zatem nale\u017cy przyj\u0105\u0107 i\u017c legenda m\u00f3wi\u0105ca o „uk\u0142onie” w tym\u00a0 punkcie wobec Marsza\u0142ka, czy to w\u0142asnym pomys\u0142em czy zasugerowanym, jest prawdziwa.<\/p>\n

Czasy PRL pocz\u0105tkowo nie wp\u0142yn\u0119\u0142y na kszta\u0142t przepaski,<\/p>\n

\"Orze\u0142

Orze\u0142 wz\u00f3r 1955 r. - fragment<\/p><\/div>\n

pomijaj\u0105c g\u0142\u0119bokim milczeniem zamian\u0119 rozety na pi\u0119cioramienne gwiazdki dokonan\u0105 przez Sz. Kobyli\u0144skiego w roku 80.<\/p>\n

Obecnie istniej\u0105cy element zako\u0144czenia przepasek, w postaci tr\u00f3jli\u015bcia z dwoma dodatkowymi atroficznymi listkami, jest jeszcze dziwaczniejszy.<\/p>\n

\"Orze\u0142

Orze\u0142 wz\u00f3r 1990 r. - fragment<\/p><\/div>\n

O ile u Z. Kami\u0144skiego by\u0142o to logiczne w miar\u0119 nawi\u0105zanie do dystynkcji oficerskich, o tyle teraz jest ni pies ni wydra.\u00a0 Ani to tr\u00f3jli\u015b\u0107, ani to rozeta, ani gwiazdka.
\nKonkluzja<\/span><\/p>\n

Z powy\u017cszego wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 dwa przeciwstawne wnioski:
\nA.<\/span> utrzymuj\u0105c, jako nawi\u0105zanie do pierwszych or\u0142\u00f3w, form\u0119 przepasek na skrzyd\u0142ach nale\u017cy przywr\u00f3ci\u0107 i koniczyny, na ich ko\u0144cach.<\/p>\n

\"szkic\"szkic
\nB.<\/span> przyjmuj\u0105c zanikanie elementu przepaski wraz z rozpo\u015bcieraniem skrzyde\u0142 do formy promienistej, kt\u00f3rej ostateczny kszta\u0142t mamy w orle Z. Kami\u0144skiego, nale\u017ca\u0142oby konsekwentnie te opaski, czy z tr\u00f3jli\u015bciem, czy z koniczyn\u0105, pomin\u0105\u0107 ca\u0142kowicie, tak jak w or\u0142ach z ko\u0144cowego okresu I Rzeczypospolitej.<\/p>\n

Moim zdaniem rozwi\u0105zanie A, z przywr\u00f3ceniem historycznych koniczyn, jest najlepszym wyborem. Ma to swoje uzasadnienie w\u0142a\u015bnie historyczne, ale i jest to element czytelniejszy ni\u017c ten dziwny pi\u0119ciolistny tw\u00f3r obecny. S\u0105dz\u0119 jednak \u017ce wersja B, z pomini\u0119ciem przepasek i wie\u0144cz\u0105cych je tr\u00f3jli\u015bci\/koniczyn, ma tak\u017ce racj\u0119 bytu – dla bardzo ma\u0142ych rozmiar\u00f3w ekspozycji, co warto rozwa\u017cy\u0107.<\/p>\n

\n
<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bior\u0105c si\u0119 za drugi element kontrowersyjny, pierwszym by\u0142a korona, czyli tr\u00f3jli\u015b\u0107, zacznijmy jednak od… przepasek, na skrzyd\u0142ach Or\u0142a Bia\u0142ego, jako \u017ce to element nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zany z owym tr\u00f3jli\u015bciem. Tr\u00f3jli\u015b\u0107 czy koniczyna Zacznijmy od definicji: Trefoil […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":259,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,93,9],"tags":[390,48,46,14,45,50,49,47],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252"}],"collection":[{"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=252"}],"version-history":[{"count":15,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1317,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252\/revisions\/1317"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/259"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=252"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=252"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/orlidom.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=252"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}